تبلیغات
خرید اینترنتی - جغرافیای هه ورامان تخت

خرید اینترنتی

خرید اسان با وبلاگ خرید اینترنتی

شنبه 30 دی 1391

جغرافیای هه ورامان تخت

نویسنده: carx101   طبقه بندی: گردشگری، 

رودخانه ( گردلان ) كه از منطقه سرشیو مریوان و كوه ( قله برد ) سرچشمه می گیرد و رودخانه دیگری كه از دریاچه زریبار و كوه ( میراجی ) سرچشمه می گیرد كه به رودخانه مرییوان معروف است . در نزدیكی روستای ( قه لاجی ) به هم می رسند ، این رودخانه نیز با رودخانه ای كه از( كلاترزان ) سرچشمه می گیرد در محلی به نام ( دوالان ) به هم می رسند و پس از عبور از تنگه ای به همین نام دوالان و با طی مسیری حدود 3000 متر ، از جلوی روستاهای ( سلین ) و ( بلبر ) عبور كرده و بین آبادی ( نوین ) و ( اسپریز ) با رودخانه سیروان كه از منطقه ( ژاورود ) و پالنگان سرچشمه می گیرد و به هم می رسند و وارد هورامان لهون شده و سپس به سد « دربندی خان » ( ده ربه ندیخان ) و دشت شارزور می ریزد .

دین و عقاید :

عده ای از مورخین ، دین و مذهب هورامی را ماه ، ماه ستاره و خورشید پرست دانسته اند ، ولی برای این گفته دلیل قانع كننده ای ندارند ، عده ای دیگر هورامی را قبل از اسلام روشنی پرست وآتش پرست دانسته اند كه این هم مورد پسند حقیقت تاریخ نیست . اما كسانی كه در این زمینه تحقیقات كرده انده بر این نظرند كه هورامی قبل از اسلام ، زردشتی و حداقل بعد از آخرین زردشت تا ظهور دین مبین اسلام بر این دین بوده و اوستا را كتاب دینی خود دانسته اند . هرگز آتش پرست نبوده اند و آتش را مظهر لطف پروردگار ، روشنایی را مظهر پاكی و تاریكی را اهریمنی دانسته اند . دلیل زیادی در این زمینه نوشته اند بسیار اتفاق افتاده است كه در موقع نیایش آتش خاموش شده و یا ماه غروب كرده است ولی آنها به نیایش ادامه داده و دست ها را روبه آسمان بلند كرده و دعا كرده اند . اگر واقعاً آتش پرست بودند با خاموش شدن آتش دعا را قطع می كردند . بعید نیست زیاده روی در عبادت و غلو در احترام به آتش و روشنایی باعث شده باشد هورامی را آتش پرست و روشنایی پرست بدانند و شاید وجود آتشكده هایی مانند آتشكده پاوه باعث شد كه بعداً چنین فكر كنند كه آتش پرست بوده اند . مورخانی مانند : ابو الغداء ، ابو العلاء ، حمزه اصفهانی ، مسعودی ، قزوینی ، یاقوت حموی ، بلادری و بسیاری دیگر از تاریخ نویسان در این باره چیزهایی نوشته اند كه اكثراً گفته یكدیگر را تكرار كرده و دلایل یكدیگر را رد یا تأیید كرده اند .

هورامی ها زردشتی بوده ، نور و روشنایی را مقدس و مظهر قدرت پروردگار دانسته اند و زردشت را پیامبر برحق و اوستا را كتاب دینی خود دانسته و قبول كرده اند و اهورا مزدا را خدای یكتا دانسته و پرستش نموده اند . مرحوم مردوخ می گوید :

ئاهیر ، ئایر ، ئاهورا ، آترا ، ئاگر و ئاور به معنی آتش است كه اهورا مركب از ( هار ) و ( ا ) یعنی( آتش افروز ) یعنی كسی كه آتش را افروخته ( خدا ) به معنی ( آمده ) دلایل زیادی در این باره وجود دارد كه نظریه بالا را مبنی بر ( ا ) به معنی ( آدن ) رد می نماید .

اكثراً در كلمه ( ا‌ ) اشتباه شده است و معنی درست آن را بیان ننموده اند . لازم است آن را با دلایلی معنی نموده و بسیاری از نوشته های تاریخ تصحیح گردد . معنی آ و آهورا مزدا در كتاب هه ورامان شناسی معنی نموده و واقعیت قضیه بیان شده است .

-  برای دیدن این هورامان از دربند دزلی وارد می شویم . دربندی پر پیچ و خم تا قبل از رفتن جاده شوسه به هورامان می بایست 13 با از رودخانه فصلی می گذشتیم تا به روستای دزلی برسیم ولی الان از جاده ای كه از دل كوه های بسیار بلند و پر پیچ و خم می گذرد عبور می كنیم به یاد گذشتگان ساكن در این نواحی كه قرن ها شاهد عبور لشكریان زیادی از این دربند بوده اند می افتیم و هر بار كه از این تنگه به شهر زور وارد شده اند و جنگ هایی كه به واسطه ی رو به رو شدن دو لشكر در این نواحی روی داده این ملت با مقاومت ، صبر و شكیبایی از خود دفاع كرده و توانسته اند سرافراز باقی بمانند آفرین می گوییم .

این دربند و كوه های اطراف دزلی پر از درخت و درختچه و گیاهان خوراكی و علوفه ای و گل های وحشی خوش رنگ و خوش بو و طبی می باشد .

درختانی مانند : وون ، تنگز ، میلو ، شرو

گیاهانی مانند : ریواس ، پیچك ، كرس ، بنا ، هاز ، شنگ ، به ره زا ، هاله كوك ، ترشكه ، ته ره ژه ره ژا ، قازیاخه ، گیلاخه ، نرمیله ، ده مه رواسله ، بنا شوانه ، كنگر ، سپل ، سیدران ، گوزروانه ... و ده ها گیاه دیگر .

گیاهان علفی مانند : لو ، زرده لو ، چنور ، سیاولو ، كه ما و قومامه و توسی و كنگر و ... .

گل ها و لاله های شاداب مانند : سوره هه راله ، وه ركه مه ر ، به رزه لنگ ، شه وبو ، هه راله سوره ، هه راله بومه و ... ده ها گل معطر و خوش بوی دیگر .

طرف دیگر شرق این دربند ( زه ره وه ) و قسمت غرب آن كوه ( گاوه كه چ ) است .

بهاران با توجه به گودی دره ، گیاهان زود تر از كوهستان می رویند . برای تغذیه مردم از گیاهان خوراكی اهالی به این دره سرازیر و روستای دزلی 400 خانوار دارد و در دامنه كوه قرار دارد . از روستا كه بگذریم به گردنه بسیار بلند ( مه له وه رد ) می رسیم كه مرز مریوان و شاره زور می باشد .

روستای دزلی دارای چشمه سارهای زیاد و باغ های سبز و خرم است . باغ های بادام ، گردو ، انگور ، گلابی ، سیب ، زرد آلو و بسیاری از میوه های دیگر . اهالی دزلی به گویش هورامی تكلم می نمایند و در قدیم لباس كردی   ( چوخه و رانه ك ) و كفش ( كلاش ) درست می كردند و می پوشیدند .

به اندازه رفع احتیاج خودشان دام پرورش می دهند و دارای مسجد ، مدرسه دینی ، مدرسه ابتدایی و راهنمایی ، مركز مخابرات و تلفن می باشند .

به واسطه آب و هوای بسیار لطیف و چشم انداز های جالب و دیدنی ، تفریح گاه و گردش گاه اهالی شهر مریوان و ... می باشد و روز های جمعه ، تعطیل و اوقات فراغت و برای كوه نوردی و استفاده از گیاهان كوهستانی به این روستا می آیند .

مردم دزلی در پایبندی به دین اسلام بسیار متعند و اكثر اهالی با شنیدن صدای اذان رو به مسجد حركت می كنند بیش از 10 نفر طلبه دینی و مدرس روستا را اداره می كنند . آداب و سنن خود را فراموش نكرده و كوچك و بزرگ و جوان برای خود هر كدام قدر و قیمتی دارند با وجود جبر زمان كه همیشه این مردم مهمان دار مهمان های ناخواسته در طول صد ها سال بوده اند خود و ملت و آداب دینی و ملی خود را فراموش نكرده اند و بدان پایبند هستند .

از دزلی كه بگذریم به گردنه سر به فلك كشیده مله ورد در جنوب این روستا می رسیم از ارتفاع ( بالای ) این گردنه نگاه می كنیم می بینیم شهر های سید صادق ، حلبچه ، سیروان ، خورمال ، شانه دری و باغات شهر های طویله و بیاره كه مركز داد و ستد مرزی بوده و در نهایت آبادانی و خرمی شهره بودند . درختانی كه قرن ها در نهایت سربلندی دره های هورامان عراق ، طویله ، بیاره ، باغه گون ، گلپ احمد آباد ،‌ آسایشگاه ملتی اصیل و جوانمرد بوده است . وقتی كه نگاه می كنیم به یاد می آوریم باغات زلم و احمد آباد ، بیاره و طویله را شاید از راهی كه عبور می كردی كیلومتر ها آفتاب را توان تابیدن نبود زیرا درختان انجیر ، گردو ، بادام ، انار امرود ، سیب ، آلو و باقی میوه ها چتر رهگذران بودند و خوراك خدمت گذارانشان را تأمین می كردند .

آبشار ( زلم ) كه یكی از آبشار های مهم می باشد ، كم تر جایی این آب شیرین و زلال و سرد كوهستانی را دارد كه به صورت رودخانه زیر زمینی از ارتفاع 17 متری خود را بر تخته سنگ ها     می زند كه در بهاران و تابستان بدون ، شنا از عرض آن گذشتن كار هر كس نباشد . این آبشار زیبا از كوه سرازیر و ضمن سیراب كردن باغات انجیر و انار و میوه های دیگر باغات ( زلم ) وارد شهر زور   می شود . جوی های مشهور ( دلین ) ، ( جوی شیخ ) و چند جوی دیگر بزرگ و كوچك كه همه در این دشت زیبا و پردرآمد مزارع مردم را تأمین و سیراب می كند ، از آب این آبشار پر آب هستند ، جوی دلین 28 آبادی را سیراب و دایر می نمود به هر حال به اصل موضوع بر می گردیم ، از این گردنه نگاه كنیم روستای ( میری سور ) چناره ، زیرون دیده می شوند .

بین روستا های میری سور و چناره كه در دامنه كوه( داله میز ) ( هه رمیله ) و ( هه شه را ) قرار دارند چند آبشار باستانی را در خود جای داده اند از جمله جایی مشهور به ( قه لا ) كه بالاتر از گردنه ای به نام ( راخیلان ) بر سینه كوهی تمام سنگی صاف قرار دارد كه از پایین كوه تا محل در ورودی قلعه 26 پله ی بلند وجود دارد كه از خود كوه سنگی بسیار محكم تراشیده و كنده شده است و با زحمت زیاد می توان از آن صعود كرد .

زبان یا گویش هورامی :

هورامی دارای زبان كامل می باشند البته با توجه به اینكه كردی سورانی زبان موحد( زمانی یه ك گرتوو ) و زبان نوشتاری كردستان می باشد ، به خاطر حفظ آن تمام گویش  های دیگر كردی را لهجه نامیده اند كتاب مرجع و مهم لغت نامه دهخدا كه نوشته هایش را سند می دانیم می نویسد : ( زبان هورامی « گورانی » یك زبان مستقل می باشد كه دارای لهجه های مختلف و در كردستان جنوبی رایج است و ساكنین در طول حیات تاریخی خود بدان تكلم نموده اند ) و دارای قواعد دستوری و غنای كامل در كلمات و اصوات می باشد و با وجود تغییرات و دوران تاریخی از كیفیت و لطافت و روانی آن كاسته نشده است . مانند زبان سورانی اعرابش با حروف و چون زبان عربی دارای قواعد و چهارچوب محكم می باشد و در فراوانی و كوتاهی كلمات و جملات در نهایت یك زبان پربار و قاعده پذیر می باشد . در رعایت مذكر و مؤنث ، مجازی و حقیقی ، سماعی و قیاسی اسماء اشارات ، معرفه و نكره ، صفت های فاعلی و مفعولی و ضمایر و غیره اگر از عربی برتر نباشد كمتر هم نیست . با جرأت     می توان گفت یكی از زبان های زنده ای است كه احتیاج به حتی یك كلمه خارجی ندارد مگر در مواردی كه مانند بقیه زبان ها وارد گشته است و در زبان هورامی هرگاه لازم باشد می توان آنها را سریعاً جایگزین نمود زیرا زمینه زیادی برای این جایگزینی هست همچنان كه با آمدن زبان عربی به عنوان زبان دینی هورامی بدون داشتن فرهنگستان زبان به وسیله مردم عامی بلافاصله شروع به جایگزینی كلمات و اسماء نموده و بعضی از كلمات و اسماء راو كوتاه می كنند برای مثال : ( وضو = دهس و دیم ) ،( صلوه = نما ) ، ( اذان = بانگ ) .

این گویش شاید بی نیاز ترین گویش می باشد كه گویندگانش را در نهایت راحتی و بدون تكلیف و احتیاج به كلمات بیگانه در مسیر صحیح قرار داده و به مقصود می رساند . گویش هورامی دارای ویژگی های بارز و غیر قابل انكار می باشد و به واسطه همین ویژگی ها بسیارند شعرا و نویسندگان كرد زبان از هر منطقه و یا هر گویش محلی اشعار و قصاید خود را بدین زبان سروده و اشعاری بدیع و روان تقدیم خوانندگان خود نموده اند .

اگر در اشعار مولوی كرد دقت نمایید در می یابید كه اشعار هورامی او با اشعار سورانی و عربی و فارسیش متفاوت می باشد و این تفاوت به خاطر وفور كلمات و اصطلاحات و سادگی و كوتاهی و روانی این گویش می باشد و این گویش زبان شعر و نوشتاری بیش از یك هزار و پانصد سال كرد بوده است .

خود كفایی هورامی :

هورامی از دیر زمان كه برای ادامه زندگی به خود كفایی كامل رسیده و به خارج از منطقه خود احتیاج نداشته از نظر فكر و هوش و به خدمت گرفتن ابزار پیشرفت زیادی داشته است .

در گذشته لباس خود را از پشم ، پنبه محصول خود درست می كرده و یا ابزاری كه خود آن رامی ساخت مایحتاج خود را تهیه نموده و در نهایت بی نیازی ، زندگی را ادامه داده است ماشین های كوچك و خانگی برای ریسندگی و بافندگی اختراع نموده كه هم اكنون نیز از آنها استفاده می شود . تهیه فرش و گلیم و جوال و ظروف ساخت و بافت كفش و جوراب بسیار محكم و عالی نشان دهنده ی ذوق و سلیقه و هنر مندی هورامی می باشد كلاش دست بافت پیر شالیار بعد از چند صد سال هنوز در خانه اش به یادگار مانده و هر ساله در سالگرد جشن عروسی پیر كه در هورامان برگزارمی شود مردم از كلاش پیر بازدید می نمایند این طرح و بافت لباس و كفش با وجود اینكه هزاران سال است از آن استفاده می شود هنوز با همان سبك اولیه ، كیفیت و استحكام و ظرافت خود را حفظ نموده است .

لازم به توضیح است سنت عروسی پیر شالیار كه هر ساله در بهمن ماه انجام می گیرد با همان خوراك و سبك پخت و پز همان نظم و قاعده صد ها سال پیش با همان سبك لباس ( رانه چوخه و فه ره نجی ) كه در زمان پیر مرسوم بوده و با جشن و پایكوبی ( هه لپه ركی ) برگزار می گردد . این پیام مهم از تمدن هزار ساله ی این مردم خبر می دهد كه كوچكترین خلل در آن ایجاد نشده است .

هورامان در زمان های گذشته پوشیده از جنگل بلوط ، گلابی وحشی ، ون ( سقز ) و درخت( كه كه و ) و انواع درختان گوناگون بوده است . منطقه پوشش گیاهی بسیار خوبی داشته كه به هورامی امكان داده كه در قحطی و بلایای طبیعی مقاومت نماید ، اگر همیشه سبز نبوده اند هیچگاه گرسنه هم نمانده اند مثلاً اگر ( سن ) « آفت و بلای گندم » به هر منطقه هجوم آورده آن منطقه در آن سال دچار بی نانی و قحطی یا سیل و دیگر بلایای طبیعی ، چون خشك سالی و غیره در هورامان چندان مؤثر نبوده است .

هورامی باغ گردو ، توت ، گلابی ، انجیر ، انار و غیره را داشته و برای ادامه زندگی و تهیه مواد غذایی از آنها استفاده نموده است ، بلوط بیشتر حد نیاز وجود داشته است ، در پاییز آن را خشك و در چال یا در انبار برای تهیه ی آرد آماده و ذخیره می شد . ثمر توت را خشك و در انبار و مشك نگهداری می كردند . از آرد بلوط ، نان تهیه می شد و نیز از گردو ، توت و گلابی خشك و میوه درخت ون برای تغذیه استفاده می كردند . در بهاران از دوغ ، ماست ، شیر و كره حیوانی استفاده می كردند ، از گیاهی به نام ( نینور ) كه فراوان وجود داشته و از نظر پروتئین و نشاسته ارزش غذایی داشته و با مقداری   ( ذرت ) ، ( گندم ) ، (      ) ، ( ارزن ) یا ( ئاره بیله ) مخلوط و به صورت آشی كاملاً خوش مزه و مغذی آماده كرده و در هر خانه ای موجود و خود و مهمان مرتب از آن استفاده می نموده اند . در نتیجه هیچگاه دچار قحطی نشده اند در حالی كه بقیه مناطق چنین شرایطی را نداشته و غالباًًًًً دچار چنان قحطی و گرانی گردیده اند كه كمرشان زیر این بار مهم خم گشته است و هزاران نفر از گرسنگی جان داده اند .

هورامی در باغچه و زمین های كمی كه داشته اند پنبه كاشته و خود ماشینی برای بیرون آوردن دانه اش اختراع و با ماشینی كه خود آن را ساخته پنبه را برای بافتن لباس زیر آماده كرده و در كارگاه نساجی به نام ( جولایی ) پارچه ای بسیار محكم و زیبا به نام ( هه لاوه ) تهیه و در رنگرزی طبیعی  ( گیاهی ) خود آن را رنگ كرده كه برای لباس زنان و لباس زیر مردان استفاده شده است .

این پارچه هنگام كهنه شدن و غیر قابل استفاده ماندن در كارگاه كلاش برای زیر كلاش كه بسیار محكم و زیبا بوده استفاده كرده و با پنبه و پارچه خود كلاش را ساخته اند كه هنوز با این همه پیشرفت علمی از بهترین كفش های تابستان می باشد .

برای زمستان نیز از پوست گاو كفش ساخته اند كه به آن ( كاله ) گفته اند استفاده نموده و مشكل رفت و آمد خود را حل نموده اند .

 

 

معماری :

به وسیله متخصصان خودی كار معماری و بنایی را انجام داده كه برای غیر هورامی در نهایت شگفتی است . چهار طبقه ساختمان تنها با سنگ و تیر چوبی ، بدون ماسه و سیمان ، گل و آهك و فقط از سنگ استفاده شده است ، هنوز این نوع معماری رایج است .

صنایع دستی هورامان :

مردمان هورامان خود از درخت ( كه كه و ) قاشق و كاسه و بشقاب می ساختند و در مراسم پیران گذشته رسم بر این بوده كه نوعی خوراك درست كرده اند كه تبرك بوده و لازم بوده هر كسی سهم خود را در ظرفی كه خود ساخته است بریزد و استفاده نماید . از نظر آنان خوردن غذا در ظرف دیگران مكروه بوده و كسانی كه توانایی درست كردن ظروف داشته حتماً باید در ظرف خود غذا    می خوردند كاسه و كوزه و غیره كه به مجموعه اینها ( هه وره ) گفته می شود كه فردی است و    می بایست خود آن را ساخته باشد و استفاده از ابزار دیگران مانند ‍: قاشق ، شانه و كاسه مذموم و مكروه بوده است .

تخصص :

در هورامان قبل از اسلام هر كس به تخصصی دست یافته و توان خدمت گزاری را داشته او را ( پاور ) می گفتند كه شاید بعدها همین پاور به ( پیر ) تبدیل شده است . این پیر ها در رشته های دامداری ، باغداری ، كشاورزی ،‌پزشكی ، گیاه شناسی و ستاره شناسی مهارت خوب داشته اند . قبل و بعد از اسلام 99 پیر هورامان مشهورند كه رشته تخصصی و مهارت 96 نفر از آنها و نام و محل دفن شان هنوز در سینه سال خوردگان منطقه باقی مانده و در كتاب سینه به سینه ثبت شده است كه اگر نمونه هایی از كار هر یك از این پیران را بیان نماییم به درازا می كشد . پیر پزشك : عمل باز كردن زخم و غده را هیچگاه در محوطه زندگی انجام نداد و جهت انجام عمل جراحی ، مریض را به كوهستان برده و تا بهبود كامل نمی یافت اجازه ورود به روستا و میان مردم را به او نمی داد تا آمادگی داشته و حساب سال و ماه و روز را نگه داشته كه امروز این كارها به عهده سازمان هواشناسی می باشد .

عصمت و پاكدامنی :

زن و مرد هورامی در حدی بوده كه در مورد مسائل جنسی بی نظیر بوده است دختر را زود شوهر داده و برای پسران نیز زن گرفته اند و قبل و بعد از اسلام دختر و پسر برای انجام كار و چیدن ثمر درخت و آوردن گیاه در كوهستان ها و دشت ها با هم بوده و اتفاق نیفتاده پسر و دختر هورامی دچار لغزش یا خدای ناخواسته بی عصمتی شوند . بسیار پیش آمده كه دختر و یا زن جوان می خواسته به روستایی دیگر یا محلی در كوهستان برود و به خاطر گزند جانوران و دیگر اتفاقات پسر جوان همسایه را به عنوان همراه با او فرستاده اند كه هرگز چشم بدی به دنبال خود نداشته است .

تعلیم و تربیت :

چنانچه كه گفتیم مردم به آئین زردشت پایبند بود و از قانون آن پیروی می كردند نصایح پیر شالیار كه دارای كتابی به نام ( ماراف ) « معرفت » است كه مانند كتاب اوستا از آن یاد كرده اند زیرا برگرفته از گفتار زرتشت و اوستا و نصایح خود پیر بوده و از بچگی شروع به یادگیری آن می كردند و بیشتر مطالب مورد نیاز آن را حفظ نموده و به خاطر می سپردند . این مردم كاملاً پایبند به رعایت دین و اخلاق بوده اند .

بازی های ورزشی و تفریحی هورامان :

هورامی بازی های ورزشی و تفریحی و سرگرمی زیاد داشته اند بسیاری از آنها از بین رفته اما خوشبختانه تا این اواخر بازی های زیادی در سینه ی پیر زنان و پیر مردان مانده و از یاد نرفته كه شكر خدا من موفق شده ام بازی های عالی و بسیار جذاب و زیبایی را ثبت نمایم كه اگر با دقت به این بازی ها بنگریم می توانیم به عظمت این فرهنگ غنی و بزرگ پی ببریم . در بطن این بازی ها علاوه بر ورزش و تفریح برای كودك و نوجوان به آنها آموزش داده می شد كه در برابر ظلم و تجاوز و تعدی تجاوزگران چگونه مقاومت كنند و و اگر شادی بچه ها هنگام بازی كه ظالمی را از تخت پایین می آورند و ستمگری را بعد از تعقیب و دستگیری مجازات می كنند و یا چگونه به نیازمندی یاری می رسانند مشاهده كنید ، عظمت این بازی ها را در می یابید و تعجب می كنید كه چگونه در پی سالیان دراز ماندگار بوده و حساب شده در طول سالها مورد استفاده قرار گرفته اند حداقل 64 بازی نزد نگارنده ثبت شده كه در كتابی به نام ( هورامان ناسی ) نوشته و در اختیار خوانندگان قرار خواهد گرفت .
منبع و گرد اوری
www.carx101.mihanblog.com

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :